Αρχική σελίδα - Νέα και εκδηλώσεις - Ομιλίες - Κείμενα - Forum

Η σχέση βάσης-εποικοδομήματος

No replies
Offline
Joined: 21/12/2010

Θα ήθελα σε αυτό το θέμα να γίνει λόγος για την σχέση βάση-εποικοδομήματος στον ιστορικό υλισμό, και αν είναι δυνατόν ένας διάλογος πάνω σε αυτό. Καθώς δεν έχω χρόνο αλλά και την βιβλιογραφία μαζί μου στο μέρος που βρίσκομαι, για να γράψω εμπεριστατωμένα την άποψή μου, θα περιοριστώ να θέσω κάποια ερωτήματα-πτυχές του ζητήματος, και όποιος σύντροφος θελήσει, να τοποθετηθεί επ'αυτών και άλλων που θα θεωρεί σχετικά με το ζήτημα.
Φυσικά ξεκινάμε από την διαλεκτική σχέση βάσης-εποικοδομήματος και την ανάδρασή τους, με σε τελευταία ανάλυση καθοριστικό στοιχείο την οικονομική βάση. Έχω υπόψη μου βέβαια το γράμμα του Ένγκελς στον Μπλόχ, στο οποίο ξεκαθαρίζονται διάφορα ζητήματα για την σχέση βάση-εποικοδομήματος κατά την μαρξιστική αντίληψη. Θα μπορέσω να επανέλθω κάποια στιγμή με αποσπάσματα, ή θα το κάνει κάποιος άλλος σύντροφος αυτό. Επιγραμματικά σημειώνω, πρώτον, ο Ένγκελς τονίζει πως μερίδιο ευθύνης φέρουν ο Κ.Μάρξ και ο ίδιος για τον υπερθεματισμό της οικονομικής βάσης υπέρ του δέοντος, καθώς η κριτική τους στάση απέναντι στις απόψεις της εποχής τους ανάγκαζε να φωτίζουν ιδιαιτέρως εκείνο το σημείο το οποίο τα άλλα ρεύματα άφηναν υπό σκιά. Δεύτερον, βεβαίως αναφέρει πως η διαλεκτική παραγωγικών σχέσεων-παραγωγικών δυνάμεων, η υποδομή, ''καθορίζει'' το εποικοδόμημα. Οι πτυχές του εποικοδομήματος πολλαπλώς διαμεσολαβούμενες και σε τελευταία ανάλυση προσδιορίζονται από την διαλεκτική ενότητα που συνέχει την οικονομική βάση, αλλά δεν ανάγονται σε αυτήν. Στον επικαθορισμό των μορφών κοινωνικής συνείδησης, σημειώνει ο Ένγκελς, συμβάλλει και η παράδοση, ως κεκτημένο των αμέσως προηγούμενων τρόπων παραγωγής. Αυτό πολλές φορές λησμονείται, όπως και η αλληλεπίδραση των μορφών κοινωνικής συνείδησης μεταξύ των διαφόρων χωρών. Ακόμη, οι γεωγραφικές συντεταγμένες, οι φυσικοί πόροι, το κλίμα κτλ, εκτός από το ότι διευκρινίζεται από τον Ένγκελς και τον Κ.Μάρξ πολλάκις ότι αποτελούν παραγωγικές δυνάμεις, διαδραματίζουν, συνακόλουθα, και αυτές κάποιον ρόλο στην διαμόρφωση του εποικοδομήματος, αν πέρα από την οργάνωση της παραγωγής, θυμηθούμε τις θρησκείες, το δικαιοπολιτικό σύστημα, την αισθητική κ.ο.κ. Παράδοση και γεωγραφικές συνθήκες λοιπόν, πρέπει να συμπεριλαμβάνονται στην ανάλυσή μας, όχι ως κυρίαρχα, πάντως ως παρόντα στοιχεία.
Αναφορικά με το εποικοδόμημα, εξέχουσα είναι η δουλειά του Β.Α.Βαζιούλιν, αληθινό προχώρημα της μαρξιστικής αντίληψης για τις μορφές κοινωνικής συνείδησης. Η συνειδητοποίηση εαυτών και αλλήλων με την διάθλαση του κοινωνικού περιεχομένου μέσα από το πρίσμα των πράξεων(ηθική, δίκαιο, πολιτική), μέσα από το πρίσμα των αισθημάτων με αισθητηριακά ισοδύναμα(αισθητική, θρησκεία), και μέσα από αυτό των σκέψεων(φιλοσοφία). Βέβαια, σε κάθεμια από τις τρεις περιπτώσεις, συνυπάρχουν πράξεις,συναισθήματα, σκέψεις σε διαλεκτική ενότητα, αλλά κάθε φορά κάποιο είναι το περισσότερο φωτισμένο και τα υπόλοιπα στοιχεία βρίσκονται σε υπηγμένη μορφή. Θα ήταν ενδιαφέρον να διατύπωνε κανείς κάποιες σκέψεις περί ειδικότερων υποπεριπτώσεων (πχ φιλία), και πώς αυτές φέρουν τα στίγματα του τρόπου παραγωγής και της ανταλλαγής (πχ αντίληψη ανταλλαγής ισοδυνάμων, δούναι και λαβείν στις διαπροσωπικές σχέσεις, αντίληψη που δεν ανάγεται απλώς στον καπιταλιστικό τρόπο παραραγωγής.) Για τον τομέα του δικαίου ειδικά θεωρώ sine qua non της μελέτης του δικαιικού φαινομένου το βιβλίο του Εβγκένι Πασουκάνις ''Μαρξισμός και Δίκαιο'', θέμα το οποίο λόγω και σπουδών, με αφορά ιδιαίτερα.
Είναι πολύ σημαντικό ορισμένες πτυχές του εποικοδομήματος να τις δούμε σε άμεση σχέση με την οικονομική βάση. Πχ Το δίκαιο έχει υποστηριχΘεί ότι κατηγοριοποιείται και στην βάση ως συστατικό στοιχείο των παραγωγικών σχέσεων, πέρα από την θέση του στο εποικοδόμημα, η εκπαίδευση ως κατάρτιση καθιστά τον άνθρωπο σήμερα παραγωγική δύναμη, αλλά η εκπαιδευτική διαδικασία, πέρα από διαγενεακή μεταβίβαση δεξιοτήτων, εγγράφει και αστικά ιδεολογήματα (σε αυτό στέκονται σε υπερβολικό βαθμό αλτουσεριανοί και μαοικοί αλλά βεβαίως είναι πολύ σημαντικό).
Αναφορικά με την βάση, πέραν του αυτονόητου για εμάς, πως οι παραγωγικές δυνάμεις ανοίγουν ένα φάσμα δυνατοτήτων, οι παραγωγικές σχέσεις αποτελούν την υλοποίηση κάποιων και το πέρασμα από την αναγκαιότητα στην πραγματωμένη δυνατότητα-πραγματικότητα, πρέπει να δούμε τα εξής. Ποιά είναι ακριβώς η δυναμική αυτής της διαλεκτικής ενότητας και διαφοράς-αντίθεσης-αντίφασης (και πώς εξελίσσεται το δίπολο καθεαυτό ανά την ιστορία, όπως το έχει θέσει ο Β.Α.Βαζιούλιν). Υπάρχει πρωτείο κάποιας έναντι κάποιας?(σημείο αντιλεγόμενο για τις διάφορες μαρξιστικές σχολές). Αλλάζει το όποιο ''πρωτείο'' ανά ιστορικές περιόδους-τρόπους παραγωγής? Τί θέση έχει εντός της και στο εποικοδόμημα η ταξική πάλη? Σε τί συνίσταται ο διαμεσολαβητικός τρίτος όρος που συνέχει τα αντίθετα (τεχνικός καταμερισμός εργασίας)? Τί είναι σήμερα, αντί να επαναλαμβάνουμε μηχανιστικά την ''αντίφαση παραγωγικών δυνάμεων-παραγωγικών σχέσεων'', οι παραγωγικές δυνάμεις και οι παραγωγικές σχέσεις(για παράδειγμα το διαδίκτυο, όπως το έχει θέσει ο σ.Πατέλης)? Πώς ''εισδύει'' το εποικοδόμημα, οι μορφές κοινωνικής συνείδησης, στην βάση?
Αναφέρομαι στο τελευταίο και κλείνω. Ο συνδετικός κρίκος είναι ο άνθρωπος ως φορέας κοινωνικής συνείδησης και ως η κρισιμότερη παραγωγική δύναμη. Το τί θεωρείται ανά ιστορικές περιόδους ''αναγκαία εργασία'', εξαρτάται από ένα βιολογικό minimum (καθορισμένες θερμίδες, βιταμίνες κτλ), από την ίδια την ένταση της εργασίας, του φυσικούς όρους κάτω από τους οποίους διεξάγεται κ.ο.κ, αλλά και από τις ιστορικά καθορισμένες πολιτιστικές ανάγκες. Εδώ συνδράμουν προφανώς και τα μέρη του εποικοδομήματος, στον καθορισμό του ύψους της αναγκαίας εργασίας. Άρα και η υπερεργασία, ως σχετικό με την αναγκαία εργασία μέγεθος, συγκαθορίζεται από τις μορφές κοινωνικής συνείδησης, τις άρχουσες κοινωνικές αντιλήψεις κτλ. Ο χρόνος που χρειάζεται ο εργαζόμενος για να αναπαράγει την αξία του μισθού του (που απαιτείται για την αναπαραγωγή της φυσικής εργατικής του δύναμης αλλά και για την κάλυψη ενός αριθμού ιστορικά καθορισμένων πολιτιστικών-κοινωνικών αναγκών), θα είναι πιο σύντομος με την ίδια παραγωγικότητα της εργασίας, αν οι πολιτιστικές-κοινωνικές ανάγκες όπως καθορίζονται από τα κοινωνικά πρότυπα είναι λιγότερες, φτηνότερες, και το αντίστροφο, άρα έτσι μπορεί να αυξομειωθεί το μέγεθος της αποσπώμενης υπερεργασίας, ενώ συνολικά παράγεται το ίδιο προιόν. Ποιά θα πρέπει να είναι η πολιτική των κοινωνικά καθοριζόμενων αναγκών στον σοσιαλισμό, πολιτική που διαπερνα με τις επιπτώσεις της υπερδομή και υποδομή???Να είναι εκείνο που έλεγε η Ακ.Σοβιετικών Επιστημών (εγχειρίδιο Πολιτικής Οικονομίας 1956) ως νόμο του σοσιαλισμού, η ''ικανοποίηση των ολοένα αυξανόμενων πολιτιστικών αναγκών των ανθρώπων''? Μήπως σε έναν σημαντικό βαθμό, είναι μια λανθασμένη αντίληψη αυτό?(λανθασμένη ως στόχος, γιατί ως ''νόμος'' σίγουρα είναι!)